ව්‍යාපාරයක් ආරම්භ කිරීමට පෙර දැනගත යුතු නීතිමය කරුණු
පුංචි අදහසකින් සාර්ථක ව්‍යාපාරයකට – 02 වන කොටස
“ව්‍යාපාරයක් පටන් ගන්න නම් ලියාපදිංචි කරන්නම ඕනෑද? ඒකට කොහෙද යන්න ඕනෑ? බදු ගෙවන්න වෙයිද?”
මෙවැනි ප්‍රශ්න බොහෝ නව ව්‍යවසායකයන්ගේ සිත් තුළ තිබෙනවා.
පළමු ලිපියෙන් අපි ව්‍යාපාරික අදහසක් තෝරාගැනීම, ගනුදෙනුකරුවන් හඳුනාගැනීම සහ කුඩාවට ව්‍යාපාරයක් ආරම්භ කිරීම පිළිබඳව සාකච්ඡා කළා.
නමුත් හොඳ අදහසක් සහ මුදල් තිබීම පමණක් ප්‍රමාණවත් නැහැ. ව්‍යාපාරය නීත්‍යනුකූලව පවත්වාගෙන යාමට අවශ්‍ය කරුණු පිළිබඳවද අවබෝධයක් තිබිය යුතුයි.
මෙම ලිපියෙන් අපි ශ්‍රී ලංකාවේ නව ව්‍යවසායකයෙකු දැනගත යුතු මූලික නීතිමය කරුණු සරලව විමසා බලමු.
1. ව්‍යාපාරයක් ලියාපදිංචි කිරීම වැදගත් ඇයි?
අපගේ පළමු ලිපියේ හඳුන්වාදුන් සඳුනි ඔබට මතක ඇති.
ඇය නිවසේ සිට දිවා ආහාර පාර්සල් සකස් කර අලෙවි කිරීමට සැලසුම් කළා.
දැන් ඇයට තම ව්‍යාපාරයට නමක් තැබීමටත්, ක්‍රමවත් ලෙස ඇණවුම් ලබාගැනීමටත් අවශ්‍යයි.
එහිදී ඇය දැනගත යුතු පළමු කරුණ වන්නේ ව්‍යාපාරය සඳහා අදාළ ලියාපදිංචි කිරීමේ අවශ්‍යතායි.
ව්‍යාපාර නාමයක් ලියාපදිංචි කිරීමෙන් එම ව්‍යාපාරය හඳුනාගැනීමටත්, එහි හිමිකාරිත්වය පිළිබඳ නිල වාර්තාවක් ලබාගැනීමටත් හැකියාව ලැබෙනවා.
බැංකු සේවා ලබාගැනීමේදී, සැපයුම්කරුවන් සමඟ ගනුදෙනු කිරීමේදී සහ ඇතැම් ව්‍යාපාරික අවස්ථාවලදී ලියාපදිංචි සහතිකය ප්‍රයෝජනවත් විය හැකිය.
නමුත් ව්‍යාපාර නාමයක් ලියාපදිංචි කළ පමණින් සියලුම බලපත්‍ර ලැබෙන්නේ නැහැ. ඒවා වෙන වෙනම සොයා බැලිය යුතුයි.
2. ඔබේ ව්‍යාපාරයට ගැළපෙන ව්‍යාපාරික ව්‍යුහය කුමක්ද?
ශ්‍රී ලංකාවේ කුඩා ව්‍යාපාර ආරම්භ කිරීමේදී බහුලව සලකා බලන ආකාර කිහිපයක් තිබෙනවා.
තනි පුද්ගල ව්‍යාපාරයක් (Sole Proprietorship)
එක් පුද්ගලයෙකුට අයත් ව්‍යාපාරයක් මෙලෙස පවත්වාගෙන යා හැකිය.
සඳුනි තනිවම ආහාර ව්‍යාපාරය පවත්වාගෙන යන්නේ නම්, මෙය ඇයට සලකා බැලිය හැකි ව්‍යාපාරික ආකාරයක්.
නමුත් මෙහි වැදගත් කරුණක් තිබෙනවා.
තනි පුද්ගල ව්‍යාපාරයක හිමිකරුට ව්‍යාපාරයේ ණය සහ වගකීම් සම්බන්ධයෙන් පෞද්ගලික වගකීම් ඇතිවිය හැකිය.
හවුල් ව්‍යාපාරයක් (Partnership)
පුද්ගලයන් දෙදෙනෙකු හෝ වැඩි පිරිසක් එක්ව ව්‍යාපාරයක් පවත්වාගෙන යාම මෙයට උදාහරණයක්.
හවුල්කරුවන් අතර ලාභ බෙදාගැනීම, මුදල් ආයෝජනය, තීරණ ගැනීම සහ ව්‍යාපාරයෙන් ඉවත්වීම පිළිබඳව ලිඛිත එකඟතාවක් තිබීම වැදගත්.
පෞද්ගලික සීමිත වගකීම් සමාගමක් (Private Limited Company)
ව්‍යාපාරයක් සමාගමක් ලෙස ලියාපදිංචි කිරීම තවත් විකල්පයක්.
මෙවැනි සමාගමකට එහි හිමිකරුවන්ගෙන් වෙන් වූ නීතිමය අනන්‍යතාවක් තිබෙනවා. සාමාන්‍යයෙන් කොටස් හිමියන්ගේ වගකීම සීමිත වුවත්, එය සියලුම අවස්ථාවල පෞද්ගලික වගකීමෙන් සම්පූර්ණ නිදහසක් ලබාදෙන බව අදහස් නොවේ.
සමාගමක් පවත්වාගෙන යාමේදී අමතර ලියාපදිංචි, වාර්තාකරණ සහ නීතිමය වගකීම් තිබිය හැකිය.
වැදගත්ම කරුණ: සෑම කුඩා ව්‍යාපාරයක්ම ආරම්භයේදීම සීමිත වගකීම් සමාගමක් බවට පත් කළ යුතු නැහැ. තම ව්‍යාපාරයේ ස්වභාවය, අවදානම සහ අනාගත සැලැස්ම අනුව සුදුසු ආකාරය තෝරාගත යුතුයි.
3. ව්‍යාපාර නාමයක් ලියාපදිංචි කරන්නේ කොහොමද?
තනි පුද්ගල හෝ හවුල් ව්‍යාපාර නාම ලියාපදිංචිය පළාත් සභාවලට අදාළ නීති හා ක්‍රමවේද යටතේ සිදු කෙරෙනවා.
ඒ සඳහා අදාළ ප්‍රාදේශීය ලේකම් කාර්යාලයෙන් හෝ පළාත් ව්‍යාපාර නාම ලියාපදිංචි කිරීමේ අධිකාරියෙන් තොරතුරු ලබාගත හැකිය.
සාමාන්‍යයෙන් අවශ්‍ය විය හැකි ලේඛන අතර:
නිසි ලෙස සම්පූර්ණ කළ අයදුම්පත
ජාතික හැඳුනුම්පත හෝ පිළිගත් අනන්‍යතා ලේඛනයක්
ව්‍යාපාරික ස්ථානය පිළිබඳ තහවුරු කිරීමේ ලේඛන
අවශ්‍ය අවස්ථාවල ග්‍රාම නිලධාරි වාර්තාව
අදාළ ලියාපදිංචි ගාස්තුව
ඇතුළත් විය හැකිය.
අවශ්‍ය ලේඛන, ගාස්තු සහ අයදුම් කිරීමේ කාලසීමා පළාත අනුව වෙනස් විය හැකි නිසා, තම ප්‍රදේශයට අදාළ කාර්යාලයෙන් තහවුරු කරගැනීම වැදගත්.
සීමිත වගකීම් සමාගමක් ලියාපදිංචි කිරීම සඳහා ශ්‍රී ලංකාවේ සමාගම් රෙජිස්ට්‍රාර් දෙපාර්තමේන්තුවේ eROC ක්‍රමය භාවිත කළ හැකිය. සමාගම් සඳහා අදාළ වෙනත් නීතිමය වාර්තාකරණ අවශ්‍යතාද පවතිනවා.
4. ව්‍යාපාර ලියාපදිංචිය සහ වෙළෙඳ බලපත්‍රය එකම දෙයක්ද?
නැහැ. මෙය නව ව්‍යවසායකයන් විශේෂයෙන් දැනගත යුතු කරුණක්.
ව්‍යාපාර නාමයක් ලියාපදිංචි කිරීම සහ යම් ව්‍යාපාරික කටයුත්තක් පවත්වාගෙන යාම සඳහා බලපත්‍රයක් ලබාගැනීම වෙනස් ක්‍රියාවලි දෙකක්.
ව්‍යාපාරයේ ස්වභාවය අනුව මහ නගර සභාව, නගර සභාව හෝ ප්‍රාදේශීය සභාවෙන් වෙළෙඳ බලපත්‍රයක් අවශ්‍ය විය හැකිය.
උදාහරණයක් ලෙස ආහාර අලෙවිසල්, බේකරි, අවන්හල් සහ ඇතැම් නිෂ්පාදන කටයුතු සඳහා විශේෂ අවශ්‍යතා පවතිනවා.
එබැවින් ව්‍යාපාරයක් ආරම්භ කිරීමට පෙර තම ප්‍රදේශයේ පළාත් පාලන ආයතනයෙන් ඒ පිළිබඳව විමසන්න.
5. නිවසේ සිට ආහාර ව්‍යාපාරයක් කරන අයට විශේෂ අවධානයක්
සඳුනිගේ ආහාර ව්‍යාපාරය නැවත සලකා බලමු.
ඇය ආහාර සකස් කරන්නේ නිවසේ සිට වුවත්, එම ආහාර වෙනත් පුද්ගලයන්ට අලෙවි කරන නිසා ආහාර සුරක්ෂිතතාව ඉතා වැදගත්.
ආහාර සකස් කරන ස්ථානයේ පිරිසිදුකම, අමුද්‍රව්‍ය ගබඩා කිරීම, ආහාර සකස් කරන පුද්ගලයන්ගේ සෞඛ්‍ය තත්ත්වය සහ ආහාර ප්‍රවාහනය කිරීමේ ක්‍රමය පිළිබඳව අවධානය යොමු කළ යුතුයි.
අදාළ නීති හා පළාත් පාලන ක්‍රමවේද අනුව සෞඛ්‍ය පරීක්ෂණ, ලියාපදිංචි කිරීම් හෝ අනුමැති අවශ්‍ය විය හැකිය.
ඒ සඳහා තම ප්‍රදේශයේ මහජන සෞඛ්‍ය පරීක්ෂකවරයා (PHI) සහ පළාත් පාලන ආයතනයෙන් උපදෙස් ලබාගැනීම සුදුසුයි.
ආහාර ව්‍යාපාරයකදී ගනුදෙනුකරුවන්ගේ සෞඛ්‍යය ආරක්ෂා කිරීම නීතිමය වගකීමක් පමණක් නොව, හොඳ ව්‍යාපාරික ප්‍රතිපත්තියක්ද වේ.
6. TIN අංකය කියන්නේ මොකක්ද?
TIN යනු Taxpayer Identification Number යන්නෙහි කෙටි යෙදුමයි.
සිංහලෙන් එය බදු ගෙවන්නා හඳුනාගැනීමේ අංකය ලෙස හැඳින්විය හැකිය.
මෙම අංකය ශ්‍රී ලංකා දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුව මඟින් ලබාදෙනවා.
නීතියට අනුව TIN ලබාගැනීමට බැඳී සිටින පුද්ගලයන් සහ ආයතන ඒ සඳහා ලියාපදිංචි විය යුතුයි.
නමුත් මෙහිදී වැදගත් වෙනසක් තිබෙනවා.
TIN අංකයක් ලබාගැනීම සහ ආදායම් බදු ගෙවීමට බැඳී සිටීම එකම දෙයක් නොවේ.
ආදායම් බදු ගෙවීමේ වගකීම අදාළ බදු නීති, ආදායම සහ වෙනත් තත්ත්වයන් මත තීරණය වෙනවා.
ඒ නිසා TIN අංකයක් තිබෙන සෑම පුද්ගලයෙකුම අනිවාර්යයෙන් ආදායම් බදු ගෙවිය යුතු බව සිතීම නිවැරදි නැහැ.
7. කුඩා ව්‍යාපාරයකටත් VAT ගෙවන්න වෙනවාද?
VAT යනු Value Added Tax හෙවත් එකතු කළ අගය මත බද්දයි.
සෑම කුඩා ව්‍යාපාරයක්ම ස්වයංක්‍රීයව VAT සඳහා ලියාපදිංචි විය යුතු නැහැ.
VAT ලියාපදිංචිය අවශ්‍ය වන්නේ අදාළ නීති යටතේ නියම කර ඇති තත්ත්වයන් සපුරාලන විටයි. බදු අය කළ හැකි සැපයුම්වල වටිනාකම, ව්‍යාපාරයේ ස්වභාවය සහ ආනයන අපනයන කටයුතු වැනි කරුණු මෙයට බලපානවා.
මෙම සීමාවන් සහ නීති කාලයෙන් කාලයට වෙනස් විය හැකි නිසා, වර්තමාන අවශ්‍යතා දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුවෙන් තහවුරු කරගැනීම වැදගත්.
VAT සඳහා ලියාපදිංචි නොවූ ව්‍යාපාරයක්, තමන් VAT අය කරන බවට වැරදි ලෙස ගනුදෙනුකරුවන්ට පෙන්විය යුතු නැහැ.
8. සේවකයන් බඳවාගන්නවා නම්?
ව්‍යාපාරය වර්ධනය වන විට සඳුනිට ආහාර සකස් කිරීමට සහ බෙදාහැරීමට සේවකයන් බඳවාගැනීමට අවශ්‍ය විය හැකිය.
එහිදී සේවකයන්ගේ වැටුප්, සේවා කොන්දේසි, ආරක්ෂාව සහ අදාළ කම්කරු නීති පිළිබඳව අවබෝධයක් තිබිය යුතුයි.
අදාළ සේවා සම්බන්ධතාවලදී EPF සහ ETF වැනි ව්‍යවස්ථාපිත දායකත්වයන් පිළිබඳ වගකීම්ද ඇති විය හැකිය.
ව්‍යාපාරය කුඩා වූ පමණින් සේවක අයිතිවාසිකම් නොසලකා හැරිය නොහැකිය.
එබැවින් පළමු සේවකයා බඳවාගැනීමට පෙරම අදාළ කම්කරු නීති පිළිබඳව නිවැරදි උපදෙස් ලබාගැනීම සුදුසුයි.
9. ගනුදෙනුවල වාර්තා තබාගන්න
කුඩා ව්‍යාපාරයක් ආරම්භ කරන කෙනෙකුට මෙය ඉතා ප්‍රයෝජනවත් පුරුද්දක්.
දිනපතා ලැබෙන ආදායම සහ සිදුවන වියදම් වෙන වෙනම සටහන් කරන්න.
මිලදී ගැනීම් සඳහා ලැබෙන බිල්පත් සහ ගනුදෙනුකරුවන්ට නිකුත් කරන රිසිට්පත් ආරක්ෂිතව තබාගන්න.
පෞද්ගලික මුදල් සහ ව්‍යාපාරයේ මුදල් හැකිතාක් වෙන් කර පවත්වාගන්න.
මෙම වාර්තා ව්‍යාපාරයේ ලාභය හඳුනාගැනීමට පමණක් නොව, බදු වගකීම් ඉටුකිරීමට සහ අනාගතයේ බැංකු ණයක් සඳහා ඉල්ලුම් කිරීමටද ප්‍රයෝජනවත් විය හැකිය.
10. නව ව්‍යවසායකයන් කරන පොදු වැරදි
ව්‍යාපාරයක් ආරම්භ කිරීමේදී පහත වැරදිවලින් වැළකීමට උත්සාහ කරන්න.
ව්‍යාපාරයේ නීතිමය අවශ්‍යතා සොයා නොබලා කටයුතු ආරම්භ කිරීම.
ව්‍යාපාර ලියාපදිංචි සහතිකයක් තිබීම පමණක් ප්‍රමාණවත් යැයි සිතීම.
අවශ්‍ය වෙළෙඳ හෝ සෞඛ්‍ය බලපත්‍ර නොසලකා හැරීම.
බදු පිළිබඳව අසත්‍ය හෝ පැරණි තොරතුරු විශ්වාස කිරීම.
හවුල් ව්‍යාපාරයක් ලිඛිත එකඟතාවකින් තොරව ආරම්භ කිරීම.
ගනුදෙනුවල වාර්තා නොතැබීම.
මෙවැනි වැරදි පසුව මුදල් හා කාලය වැය වන ගැටලු බවට පත්විය හැකිය.
11. ඔබට අවශ්‍ය නිවැරදි තොරතුරු ලබාගන්නේ කොහෙන්ද?
ව්‍යාපාරයක් ආරම්භ කිරීමට පෙර පහත ආයතනවලින් අදාළ තොරතුරු ලබාගත හැකිය.
ප්‍රාදේශීය ලේකම් කාර්යාලය / පළාත් ව්‍යාපාර නාම ලියාපදිංචි කිරීමේ අධිකාරිය: තනි පුද්ගල හා හවුල් ව්‍යාපාර නාම ලියාපදිංචිය පිළිබඳව.
සමාගම් රෙජිස්ට්‍රාර් දෙපාර්තමේන්තුව: සමාගම් ලියාපදිංචිය සහ සමාගම්වල නීතිමය අවශ්‍යතා පිළිබඳව.
මහ නගර සභාව / නගර සභාව / ප්‍රාදේශීය සභාව: වෙළෙඳ බලපත්‍ර සහ ප්‍රදේශයට අදාළ අනුමැති පිළිබඳව.
මහජන සෞඛ්‍ය පරීක්ෂකවරයා: ආහාර ව්‍යාපාරවල සෞඛ්‍ය සහ පිරිසිදුකම පිළිබඳ අවශ්‍යතා සම්බන්ධයෙන්.
දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුව: TIN, ආදායම් බදු, VAT සහ වෙනත් අදාළ බදු පිළිබඳව.
කම්කරු දෙපාර්තමේන්තුව: සේවකයන් බඳවාගැනීම හා සේවා නීති පිළිබඳව.
12. ඔබේ ව්‍යාපාරය ආරම්භ කිරීමට පෙර පරීක්ෂා කළ යුතු කරුණු
ඔබේ ව්‍යාපාරය ආරම්භ කිරීමට පෙර මෙම ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු සොයාගන්න.
මගේ ව්‍යාපාරයට සුදුසු ව්‍යාපාරික ව්‍යුහය කුමක්ද?
ව්‍යාපාර නාමය ලියාපදිංචි කළ යුත්තේ කොහේද?
මට අවශ්‍ය වෙළෙඳ බලපත්‍ර හෝ වෙනත් අනුමැති මොනවාද?
TIN සහ අදාළ බදු ලියාපදිංචි අවශ්‍යතා මොනවාද?
සේවකයන් බඳවාගන්නේ නම් මා ඉටු කළ යුතු වගකීම් මොනවාද?
ආදායම් සහ වියදම් වාර්තා පවත්වාගෙන යන්නේ කෙසේද?
මෙම ප්‍රශ්නවලට නිවැරදි පිළිතුරු ලබාගැනීම ඔබේ ව්‍යාපාරයේ අනාගතයට ශක්තිමත් පදනමක් වනු ඇත.
අවසාන වශයෙන්...
ව්‍යාපාරයක් ලියාපදිංචි කිරීම හෝ බලපත්‍ර ලබාගැනීම අනවශ්‍ය කරදරයක් ලෙස නොසිතන්න.
ඒවා ඔබේ ව්‍යාපාරය වගකීමෙන් පවත්වාගෙන යාමට සහ අනාගතයේදී විශ්වාසනීය ව්‍යාපාරයක් ගොඩනැඟීමට උපකාරී වන පියවරයන්ය.
සඳුනිට අවශ්‍ය වන්නේ ආහාර පාර්සල් කිහිපයක් විකිණීම පමණක් නොවේ.
ඇයට අවශ්‍ය වන්නේ ගනුදෙනුකරුවන් විශ්වාස කරන, ක්‍රමවත් සහ දිගුකාලීනව පවත්වාගෙන යා හැකි ව්‍යාපාරයක් ගොඩනැඟීමයි.
සාර්ථක ව්‍යාපාරයකට හොඳ අදහසක් අවශ්‍යයි. නමුත් එය ආරක්ෂිතව ඉදිරියට ගෙන යාමට නිවැරදි දැනුමත් අවශ්‍යයි.
මීළඟ ලිපිය – 03 වන කොටස
ඔබේ පළමු ව්‍යාපාරික ණය ලබාගන්නේ කොහොමද?
බැංකු ණයක් ලබාගැනීමට පෙර දැනගත යුතු කරුණු, ව්‍යාපාර සැලැස්මක් සකස් කිරීම, පොලී සහ වාරික ගණනය කිරීම සහ ණය ගැනීමේ අවදානම් පිළිබඳව අපි මීළඟ ලිපියෙන් සාකච්ඡා කරමු.
වැඩිදුර තොරතුරු සඳහා නිල වෙබ් අඩවි
ව්‍යාපාර ලියාපදිංචිය, බලපත්‍ර සහ බදු සම්බන්ධ නවතම තොරතුරු පහත නිල වෙබ් අඩවි මඟින් ලබාගත හැකිය.
සමාගම් රෙජිස්ට්‍රාර් දෙපාර්තමේන්තුව: https://drc.gov.lk/en/
දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුව: https://www.ird.gov.lk/
කොළඹ මහ නගර සභාව – වෙළෙඳ බලපත්‍ර: https://www.colombo.mc.gov.lk/obtain-trade-license.php
සැලකිය යුතුයි: නීතිමය අවශ්‍යතා, බදු රෙගුලාසි සහ ගාස්තු කාලයෙන් කාලයට වෙනස් විය හැකිය. එබැවින් ව්‍යාපාරයක් ආරම්භ කිරීමට පෙර අදාළ රාජ්‍ය ආයතනවලින් නවතම තොරතුරු තහවුරු කරගන්න.
SriTrade.lk | People & Business
වැදගත්: මෙම ලිපිය සාමාන්‍ය අධ්‍යාපනික දැනුවත් කිරීම සඳහා පමණි. මෙය පුද්ගලික නීතිමය හෝ බදු උපදෙසක් නොවේ. නීති, ගාස්තු සහ ලියාපදිංචි අවශ්‍යතා වෙනස් විය හැකි බැවින්, අදාළ රාජ්‍ය ආයතනයෙන් හෝ සුදුසුකම් ලත් වෘත්තිකයෙකුගෙන් නවතම තොරතුරු තහවුරු කරගන්න.